Wie maakt de academie schoon? Verhalen van relationeel verzet  

Stijn Van Dorpe & Sarah Késenne

De Belgische film Le Balai Libéré (2023) van Coline Grando schetst de geschiedenis van zelforganisatie door onderhoudspersoneel aan de UCL in Louvain-la-Neuve tijdens de jaren 1970 en 1980. “Salut patron, on n’a plus besoin de toi”, zingt een van de activistes uit die periode op archiefbeelden. De film legt deze strijd uit het verleden naast het huidige, uitbestede schoonmaakwerk op de campus. Vandaag worden schoonmakers, in dienst van externe bedrijven, geconfronteerd met toenemende precariteit: met weinig uren verrichten zij zwaar en grotendeels onzichtbaar werk, losgekoppeld van het academische leven dat ze nochtans mee mogelijk maken.

Ook op de campus van LUCA School of Arts in Gent vertoonden we als docenten fragmenten uit deze film tijdens een van de schoonmaakassemblees. Die assemblees organiseerden we om aandacht te vragen voor het uitbestede schoonmaakwerk op onze academie, binnen een ruimer traject rond onderhoudswerk, kunsteducatie en positionaliteit. Dat traject ontstond onder meer vanuit intersectionele benaderingen en vanuit de keuze om precaire posities als vertrekpunt te nemen om vragen te stellen over (on)gelijkheid op de kunstacademie.

Dekoloniaal feministe Françoise Vergès ziet de rol van zorg- en onderhoudswerk door geracialiseerde vrouwen als het centrum van het actuele feministische debat.

The struggle of racialized cleaning women give new content to ‘women’s rights’. They articulate what the right to exist can mean in a world where rights were designed to exclude. For decolonial feminists, the analysis of cleaning and care work in the contemporary configuration of racial capitalism and civilizational feminism is the most urgent task. (Vergès, 2021: 82)

Dekoloniaal feminisme is voor Vergès onderdeel van een langdurige beweging van wetenschappelijke en filosofische herinterpretatie van het Europese wereldbeeld (Vergès, 2021: 20). In Vergès’ ogen streeft het dekoloniale feminisme ernaar om de geschiedenis van zorg- en onderhoudswerk, verricht door geracialiseerde vrouwen, te herontdekken en te legitimeren, dit in reactie op haar veronachtzaming binnen feministische geschiedenissen. Het kapitalisme als systeem dat niet alleen afval produceert, maar ook mensen als wegwerpartikelen behandelt, heeft geleid tot de onzichtbaarheid en de onzekerheid van schoonmaakwerk vandaag, zo geeft Vergès aan (Vergès, 2021: 20).

Ook progressieve instellingen zoals kunstacademies halen maar hun opleidingsdoelen bij gratie van een raciale verdeling die precaire zorgarbeid bij uitstek toebedeelt aan mensen met een migratieachtergrond of vrouwen van kleur.¹ Aan LUCA School of Arts wordt sinds 2021 naar manieren gezocht om het werk van de schoonmakers zichtbaar te maken en tot andere relaties te komen tussen schoonmaakpersoneel, lesgevers, medewerkers en studenten. Dit gebeurt door samen met het schoonmaakpersoneel en de studenten schoonmaaksessies, screenings, ontbijtmomenten en assemblees te organiseren, en bovenal regelmatig in gesprek te gaan.

In deze tekst worden enkele interventies op de campus besproken als onderdeel van dit traject, waaronder de tentoonstelling Vroeger heb ik ook nog tapijten gemaakt, nu poets ik het textielatelier, je zou kunnen zeggen dat ik terug ben (2024). De titel van de tentoonstelling is gebaseerd op een citaat van een van de schoonmakers. In dit doorlopende traject willen we onderzoeken hoe onderhoudswerk een bijdrage levert aan het sociale en affectieve weefsel van de academie en met welke vormen van verzet dit gepaard gaat.

Vragen rond positionaliteit stonden van meet af aan centraal: hoe kunnen we, vanuit onze institutionele positie als docenten en onderzoekers, werken aan de zichtbaarheid van schoonmaakwerk binnen kunsteducatie? Hoe kunnen we rekening houden met de asymmetrie die onze positie met zich meebrengt en dus proberen om de hiërarchische verhoudingen tussen ons en de schoonmakers niet zomaar te reproduceren?

Sites van protest

Het hoger onderwijs lijkt in een periode van crisis te verkeren, en dit niet alleen door besparingen. De gesprekken over grensoverschrijdend gedrag en de Gaza-protesten tonen dat universiteiten verweven zijn met breder maatschappelijk machtsmisbruik en geweld, maar ook dat ze belangrijke plekken van protest zijn. Tegelijk laten deze protesten binnen het hoger onderwijs ook zien hoe moeilijk het is geworden om de administratieve en beleidsmatige machtsinstanties van het onderwijs te beïnvloeden. Onderwijsinstellingen sluiten zich steeds meer af voor invloeden van buitenaf en van binnenuit, zoals studentenactivisme, en worden steeds centralistischer georganiseerd.

Zo is ook LUCA door de academisering sinds 2013 deel geworden van een grotere universitaire associatie (KU Leuven), die inzet op het competitief maken van onderzoek en onderwijs binnen een internationaal onderwijslandschap. Ook beslissingen over schoonmaakcontracten worden genomen door gecentraliseerde diensten, ver verwijderd van de werkvloer van de schoonmakers. Gesprekken met collega’s op de centrale campussen in Leuven leerden ons dat de situatie van het onderhoudspersoneel daar beter is dan die op de verder gelegen associatiecampussen, waar personeel werkt zonder enige band met de logistieke diensten die deze contracten beheren.

De kritische vragen die het traject op LUCA opriep — wat gebeurt er wanneer docenten, studenten en schoonmakers nauwelijks contact met elkaar hebben, en welke verantwoordelijkheid draagt de schoolleiding in de precaire arbeidsomstandigheden van schoonmakers? — resoneerden wel bij lokale leidinggevenden, maar leidden niet direct tot betere arbeidsomstandigheden. Studenten werden beschuldigd van onrespectvol gedrag, terwijl begin 2024 een nieuw vierjarig contract voor de schoonmaak van de LUCA-campussen opnieuw werd toegekend aan het schoonmaakbedrijf met de laagste prijsofferte. Dit toont een fundamentele vraag binnen ons onderzoek: welke vormen van protest zijn vandaag mogelijk wanneer tegelijk de studentenacties rond Gaza tonen dat manifestaties, petities of bezettingen snel credibiliteit verliezen en weinig invloed hebben op de financiële en juridische kaders van universitaire associaties? Zoals Lorenzo Buti schrijft, maken onderwijsinstellingen deel uit van een sociale en politieke keten die heersende machtsverhoudingen stabiliseert door goed opgeleide arbeidskrachten af te leveren voor de markt en maatschappij (Buti, 2025: 7). Tegelijk identificeren universiteiten zich ook nog steeds met humanistische waarden zoals onafhankelijk onderzoek, open debat, vrijheid van meningsuiting en de bescherming van mensenrechten. Het hoger onderwijs kan daarom niet eenvoudigweg worden gereduceerd tot zijn rol in het hegemonische regime, aldus Buti. Ook LUCA zegt “in dialoog te staan met en in dienst te zijn van een open, duurzame, pluralistische en cultureel diverse samenleving” (LUCA School of arts, z.d.).

Binnen een kunstschool die een rechtvaardige samenleving als kompas hanteert, is het cruciaal om geracialiseerde zorgarbeid zichtbaar te maken. Appel doen op de humanistische waarden van een onderwijsinstelling was zeker een onderliggende motivatie voor dit traject rond schoonmaakarbeid, maar het draagt ook risico’s in zich. Instellingen hebben bijvoorbeeld soms de neiging hun macht te verhullen: ze gaan wel in dialoog, maar tonen zich niet bewust van hun positie. Wanneer leidinggevenden aan medewerkers en studenten zeggen “jullie zijn de hogeschool”, negeren ze daarmee de structurele macht die LUCA wel degelijk in handen heeft (medewerker LUCA School of Arts, persoonlijke communicatie, 12 november 2026).

Protest kan ook gerecupereerd en geneutraliseerd worden: men verpakt maatschappelijk protest soms als maatschappelijke dienstverlening, terwijl men vaak geen moeilijke financiële en bestuurlijke beslissingen durft te nemen. Zo heeft het kunstonderwijs een progressief en transgressief zelfbeeld, dat blind maakt voor hiërarchische verhoudingen binnen de instelling zelf. Dit stelt de vraag welke andere methodes nodig zijn om de geassocieerde School of Arts ter verantwoording te roepen, als blijkt dat haar humanistische en progressieve waarden het infrastructurele en administratieve machtskarakter van de instelling soms verhullen.

Relationeel structureren

We vroegen ons daarom in eerste instantie af of relationeel werken en bewust omgaan met positionaliteit als protestvormen kunnen gezien worden, gericht op meer sociale rechtvaardigheid rond schoonmaakarbeid binnen academische instellingen. Om het idee te ontmantelen dat een schone school vanzelfsprekend is, wilden we schoonmakers met andere woorden erkennen als mede-actoren en mede-makers van de school. Door hen actief te betrekken in de sociale ecologie van de instelling en ons in te mengen in relationele dynamieken, werd ruimte gemaakt voor inspraak en respectvolle relaties.

Tegelijk bleef daarbij de vraag bestaan hoe deze ‘soft politics’ van relationeel werken en positioneren daadwerkelijk kan ingrijpen in bestaande machtsordes, zonder die opnieuw te bevestigen? Daarbij raakte deze focus op sociaal-relationele dynamieken ook aan de hoedanigheid van de kunstschool en onze rol als kunstdocenten. Hoe kunnen kunst en educatie omgaan met positionaliteit en de onvermijdelijke aanwezigheid van macht, terwijl ze tegelijk ruimte maken voor wederkerigheid en zorgethiek op de werkvloer? De realiteit is zo dat geracialiseerd schoonmaakwerk van voornamelijk anderstalige vrouwen met een Turkse achtergrond kunstonderwijs mogelijk maakt voor een groep van nog steeds voornamelijk witte studenten en medewerkers. We konden ons dus niet richten op het zichtbaar maken van ongelijke posities, zonder bewust om te gaan met deze verschillen tussen ons en de schoonmakers.

Door andere vormen van samenwerking en aandacht bracht het traject ook omgekeerd verschuivingen met zich mee op het vlak van onze eigen werkprocessen. Als docenten konden we lesgeven, onderzoeken en actievoeren niet meer gescheiden houden. De nadruk van het traject lag met andere woorden op de complexiteit van relaties, posities en wrijvingen op de werkvloer van de campus, die we beschouwden als een bron van onverwachte interventies en wendingen.

Scenograferen

Een van de strategieën binnen dit trage relationeel-esthetische proces was de tentoonstelling Vroeger heb ik ook tapijten… (2024), waarbij we met studenten uit het textielatelier een scenografie ontwikkelden voor de tweede schoonmaakassemblee in de tentoonstellingsruimte van de school. Deze assemblee was een open bijeenkomst van schoonmakers, studenten, docenten en leidinggevenden met als doel in brede kring te luisteren naar de belangen van de schoonmaakploeg. Problemen en mogelijke oplossingen rond de werkomstandigheden van de schoonmakers kwamen aan bod.

Een vraag die hierbij rees en typerend was voor het hele proces was of de schoonmakers wel tijd hebben om deel te nemen aan een assemblee. Het al dan niet beschikken over tijd maakte onmiddellijk al bepaalde posities zichtbaar. Toch is dit niet eenduidig. Ook voor ons als docenten speelde bijvoorbeeld de vraag in welke mate dit proces tijd weghaalde van schaarse onderzoekstijd dan wel net gelegitimeerd kon worden als onderzoekstijd. Dit creëerde een spanning tussen het zichtbaar willen maken van de arbeidsomstandigheden van schoonmakers en het risico dat hun tijd en betrokkenheid tegelijk geïnstrumentaliseerd werden binnen de onderzoeks- en carrièrelogica’s van een geliberaliseerde academische context.

In de voorbereiding van de assemblee en de tentoonstelling werd ook de docent-studentrelatie bevraagd, doordat vragen rond positie, verantwoordelijkheid en betrokkenheid zich voortdurend opnieuw stelden. Zo rees er twijfel over de mate waarin wij als docenten vooraf een kader voor de scenografie van de tentoonstelling konden bepalen voor de studenten. Enerzijds wilden we als docenten ruimte laten voor horizontale samenwerking, anderzijds voelde alles open laten niet genereus, maar eerder ontwijkend. Het leek essentieel om onze ervaring met relationeel werken met schoonmakers mee te geven als richtsnoer. Na een eerste gesprek met de studenten besloten we daarom als houvast enkele richtlijnen mee te geven. Het belang van de zichtbaarheid van schoonmaakwerk en van degenen die het uitvoeren werd op tafel gelegd; we stelden ook vragen over de rol van een toegankelijke en leesbare scenografie. De eerder esthetische ideeën van de studenten brachten ook reflecties op gang over de verhouding tussen vormbetekenissen, positienames en schoonheid. We vroegen ons af hoe de scenografie het beste zou functioneren. Wilden we bijvoorbeeld eerder een horizontale scenografie tot stand brengen die lichamelijk betreden en ervaren kon worden via relaties tussen tapijt, stoelen en lichamen? Of streefden we veeleer naar een verticale scenografie met een aansporend en wervend karakter, zoals de revolutionaire decors van theaterexperimenten uit de twintigste-eeuwse avantgarde?

Weven

Tijdens deze uitwisselingen kwamen de studenten ook overeen om in de tentoonstellingsruimte een soort weefgetouw op te stellen, waarin een dialoog met de schoonmakers geweven zou worden als performatieve handeling. Het voorstel was om op basis van gesprekken met de schoonmakers uitspraken te verzamelen en deze met hun toestemming op stroken stof te printen of te schilderen.

Weven werd hier opgevat als een verbindende handeling, maar dit riep ook vragen op: Ging men niet te veel uit van een ‘vervlechting’, die frictie buiten beeld houdt? Daagde de symboliek van weven als verbindende handeling voldoende uit tot kritische reflectie over de verschillende posities van studenten en schoonmakers binnen de school? Dit was een pertinente vraag aangezien de schoonmakers meermaals aangaven een gebrek aan respect te ervaren van de studenten.

De uitspraken ‘verweven’ voelde daarenboven aan als een beweging naar binnen — eerder sluitend dan openend. In plaats van nieuwe relaties, ontmoetingen of veranderingen te genereren, dreigde het gebaar eerder bestaande verhoudingen te bevestigen. Op basis van deze bedenkingen kregen de stroken stof met de quotes van de schoonmakers een andere bestemming. De studenten beslisten uiteindelijk om ze tussen de stoelen van de assemblee te weven, wat correspondeerde met het eerlijke en moeilijke gesprek dat tijdens de assemblee plaatsvond.

Vertalen

Hoe verliep het proces verder? In het lokaal waar het onderhoudsteam en het logistiek personeel hun pauzes houden en waar ze zich dagelijks voor en na het werk verzamelen, werden gesprekken gevoerd tussen schoonmakers en studenten. Ondertussen sloot ook een groep studenten uit het atelier grafiek en tekenkunst aan, met het idee portretten van de schoonmakers te maken.

De studenten waren opvallend stil en zichtbaar onder de indruk van de verhalen. Een student die het Turks ook als moedertaal heeft, fungeerde als tolk. Vertalen tussen het Turks en Nederlands was noodzakelijk voor het project, en werd ook vaak gedaan door een medewerker van de belangenbond van SAAMO, een vereniging die zich inzet voor mensen in precaire arbeidssituaties.

Op basis van deze gesprekken in het onderhoudslokaal selecteerden de studenten uitspraken die een beeld schetsen van de ervaringen van de schoonmakers op de academie. Daarna werd een open oproep verspreid om deze uitspraken op nauwkeurig gekozen omzoomde stroken stof te schilderen. Ook de verfkleuren en technieken kozen de studenten met aandacht. Er werd beslist om in drie talen op de stroken te schrijven: Turks, Nederlands en Engels.

Ondertussen werkten vijf tekenaars verder aan de portretten in houtskool. Het was hierbij essentieel om tegenover de schoonmakers zo transparant mogelijk te zijn over de intenties van het portretteren, om toestemming te vragen om foto’s te maken als basis voor de portretten en om zorgvuldig na te gaan wie wel en niet geportretteerd wilde worden. Zowel de tekeningen als de textielstroken waren bedoeld om beeld en woord te geven aan het schoonmaakwerk. De zorg en precisie die de studenten tijdens het maakproces aan de dag legden, kan in die zin ook gelezen worden als een handeling van respect naar de schoonmakers toe.

Tijdens de assemblee werden de boodschappen op de textielstroken één na één door de studenten en docenten voorgelezen terwijl ze omhooggehouden werden. Daarna werd elke strook tussen de stoelpoten van het aanwezige publiek geweven. Zo kwamen de soms pijnlijke uitspraken dicht op de huid van de bijeengekomen groep te zitten. De reacties van de schoonmakers op het voorlezen van de stroken in drie talen verraadden zowel plezier als ontroering. Maar ook de portretten vielen bij hen in de smaak en leidden tot groepsfoto’s en selfies met de tekeningen. Een medewerker van SAAMO merkte wel op dat de portretten de schoonmakers ook kwetsbaar maakten omdat ze hierdoor niet meer anoniem waren. Zichtbaarheid kon met andere woorden ook tegen hen gebruikt worden; de werkgevers van de schoonmaakbedrijven hoorden immers waarschijnlijk liever geen kritische vragen. Zichtbaar en deelbaar maken was met andere woorden geen eenduidig proces, maar vroeg om voortdurende afstemming op complexe relationele, sociale en maatschappelijke contexten. 

Frictief samenwerken

De hier beschreven wisselwerkingen brachten onmiskenbaar een collectieve energie op gang tussen de studenten onderling, maar kenden ook de nodige fricties. Deze fricties bleken desalniettemin betekenisvol binnen relationeel-esthetische processen. We beschouwden ze als sprekende momenten waarop iets verschuift.

Toen de tekenstudenten bijvoorbeeld later in het proces instroomden, hekelden ze het gebrek aan transparantie en zeggenschap: er bleken al artistieke keuzes vast te liggen. Dit zorgde voor wrijving en ongemakkelijke gevoelens. Bij het ophangen van de portretten ontstonden discussies over de plaats aan de expowand — binnen of boven de lineaire chronologie van de A3-vellen waarop de historiek van schoonmaakarbeid werd beschreven? De studenten waren bezorgd over de waarde die de plaats van hun tekeningen aan de schoonmakers zou geven en over het feit dat de tekeningen niet als zelfstandige entiteiten zouden gezien worden. Ze voelden zich hier dus ook niet voldoende erkend als kunstenaars.

Er ontstond ook spanning over het feit dat de assemblee en de scenografie deel waren van een gecureerde tentoonstelling waarin ook meer ‘autonoom’ werk van andere studenten getoond werd. Sommigen vonden dat hun kwaadheid over de situatie van de schoonmakers hierdoor ondergeschikt leek aan de symbolische logica van het klassieke tentoonstellingsmodel. Eén student bood hierop een krachtig antwoord door ongevraagd een uitgesproken activistisch werk aan de tentoonstelling toe te voegen met de tekst ‘Dirty Hierarchy in a Clean Space’. Ze beschouwde dit als een aanklacht tegen het gebrek aan respect van leidinggevenden tegenover hun werknemers — een gebaar dat de frictie niet ontweek, maar juist zichtbaar maakte. Gedurende de samenwerking stelden dit soort esthetisch-politieke vragen zich continu. Verlangens en intuïties over schoonheid doorkruisten de relaties tussen docenten, studenten en schoonmakers, maakten verschillende posities voelbaar en gaven het traject diepte.

Verbreden-uitbouwen

Binnen de relationele dynamieken die zich op de campus ontvouwden, waren het niet enkel artistieke keuzes en handelingen die andere percepties en gevoelsmatigheden binnenbrachten. Ook sociale verhoudingen raakten aan vragen van zichtbaarheid, aanwezigheid en aandacht. De problemen die de schoonmakers aankaartten leidden daarbij ook tot het betrekken van externe partijen, buiten de interne logica van de school. De precaire positie van de schoonmakers valt immers niet louter te verklaren vanuit de relaties op de campus. De uitbesteding van het schoonmaakwerk aan externe bedrijven bracht hen in uiterst kwetsbare omstandigheden en vervreemdde de school van schoonmaak en schoonmakers.

We werden onder meer betrokken bij gesprekken over de nadelige gevolgen van outsourcing tussen de facility managers van de KU Leuven, vakbondsmensen op de centrale campussen en KU Leuven-onderzoekers van het HIVA Research Institute for Work and Society. Tegelijkertijd werden de contacten versterkt met medewerkers van SAAMO, dat zich toelegt op de arbeidsomstandigheden van uitbestede schoonmakers van stedelijke instellingen van de stad Gent. Vakbondsvertegenwoordigers van LUCA wilden voor het eerst ook de belangen van de schoonmakers behartigen, ook al zijn zij officieel geen werknemers van LUCA. Deze dynamiek bracht ook vakbondsmensen uit de schoonmaaksector binnen, zodat een ondersteunend netwerk begon te ontstaan.

Uit deze relationele constellaties ontstonden verhalen van kleine en grotere successen. Onze rol verschoof gaandeweg van initiatief nemen naar getuigen en ondersteunen. In dat proces spraken we niet rechtstreeks tegen de ‘macht’, maar creëerden we wel zichtbaarheid, relaties en erkenning. Juist daardoor ontstond steun en legitimatie, wat uiteindelijk kan uitmonden in vormen van solidariteit.

Nog belangrijker was dat de schoonmakers binnen deze groep steeds meer vertrouwen wonnen, waardoor ze strijdvaardiger en bepalender werden met het oog op toekomstige mogelijkheden en beslissingen. Dit leidde onder andere tot het engagement van een van de schoonmakers op onze campus om eerste vakbondsafgevaardigde in Oost-Vlaanderen te worden van het betreffende schoonmaakbedrijf. De stemmen van schoonmakers begonnen langzamerhand meer en meer doorheen de campus te resoneren en veranderden het beeld van wat de school is — of zou kunnen zijn — als plek van samenwerking en gelijkheid.

Kleine geschiedenis van schoonmaakwerk

We vroegen ons daarbij ook af welke verhalen van geracialiseerde schoonmaakarbeid mee de geschiedenis van de kunstacademie kunnen schrijven en decentraliseren. Welke weerstand kan deze kleine geschiedenis van schoonmaak bieden tegenover gecodificeerde lezingen van schoonmaakarbeid?

In het kader van de tentoonstelling Vroeger heb ik ook tapijten gemaakt… werd op basis van gesprekken met schoonmakers een eerste, beknopte historiek opgesteld van schoonmaakwerk op onze campus vanaf de jaren 1980 tot 2024. Tekstfragmenten uit gesprekken met huidige en vroegere schoonmakers en leidinggevenden werden op roze A3-vellen gedrukt en chronologisch opgehangen aan twee muren. Dekoloniaal feministe Françoise Vergès schrijft “dat de idee dat schoonmakers geen verleden of geschiedenis zouden hebben, alleen maar een teken aan de wand is dat hun geschiedenis net verborgen is” (Vergès, 2021: 43). Het is volgens Vergès de taak van feministen om de geschiedenis van het zorg -en onderhoudswerk van geracialiseerde vrouwen te herontdekken en aan het licht te brengen: “Deze archeologie moet erop gericht zijn de catastrofale erfenis van geracialiseerde mensen in een narratief te smeden.” (Vergès, 2021: 5)

Algemeen schetst de historiek eerst de lange periode van 1985 tot 2016 waarbij voornamelijk Nederlandstalige schoonmakers binnen vaste contracten in dienst van de hogeschool werkten. In die periode heerste samenhorigheid tussen het schoonmaakpersoneel onderling, maar ook tussen schoonmakers, studenten en docenten. Schoonmakers waren ook zichtbaar binnen het onderwijs, bijvoorbeeld doordat ze tijdens examens en jury’s koffie brachten naar de docenten. Ze waren ook aanwezig op tentoonstellingen, personeelsfeesten en teamactiviteiten. Een belangrijke wending is het moment waarop men in 2016 in het kielzog van de academisering, en de centralisering en professionalisering van diensten binnen de associatie, beslist het schoonmaakwerk uit te besteden. Vanaf dan zijn het in hoofdzaak vrouwen met roots in Bulgarije en Turkije die het schoonmaakwerk uitvoeren in dienst van een extern schoonmaakbedrijf.

Françoise Vergès levert een radicale kritiek op de centrale rol van het witte subject in emancipatorische geschiedenissen, die te weinig aandacht schonken aan huishoudelijk werk. Hoewel feministen en kunstenaars in het Westen in de jaren zeventig via de ‘Wages for Housework’-beweging huishoudelijk werk als echt werk probeerden te erkennen, werden materialistische analyses ervan al snel overschaduwd door andere agenda’s, vindt Vergès (Vergès, 2021: 12). Er was ook een gebrek aan bewustzijn van de toenemende racialisering en precarisering van onderhoudswerk, toen geracialiseerde vrouwen massaal de toegang van middenklassevrouwen tot de arbeidsmarkt begonnen te ondersteunen (Vergès, 2021: 79). Vergès herinnert ons eraan dat de geschiedenis van geracialiseerde vrouwen niet hetzelfde traject en proces volgt als die van andere feminismen. De grotere uitsluiting die deze vrouwen ervaren, betekent dat deze geschiedenis nog moet beginnen of ‘leven ingeblazen worden’, zoals Vergès het uitdrukt.

De vraag wie die historiek kan of mag schrijven is bijgevolg van groot belang. We stelden ons daarom de vraag hoe we onze eigen opbouw van de chronologie konden decentreren en ruimte bieden voor inconsistenties binnen een al te lineair perspectief op het schoonmaakwerk. Op het eerste gezicht kan je de chronologie bijvoorbeeld zeker lezen als een kritiek op de neoliberale tendens om taken uit te besteden die niet als kernfuncties van een onderwijsinstelling worden beschouwd. De chronologie brengt dan een nostalgisch verhaal dat een verlangen oproept naar het gevoel van samenhorigheid in de warme werkomgeving van weleer, toen studenten nog met de schoonmakers op café gingen. Maar wanneer de schoonmakers ook spreken over pesterijen in de tijd vóór de uitbesteding, wordt het verhaal dubbelzinniger. Het toelaten van de stem van schoonmakers leidde dus ook tot dergelijke inconsistenties (en mogelijke neutralisaties) binnen het protest op de outsourcing.

Ook Françoise Vergès waarschuwt voor lineaire geschiedenissen van dekoloniaal feministisch activisme en wijst erop dat de feministische geschiedenis vol gaten en generalisaties zit. Wanneer je een protestactie als een soort ‘overwinning’ afschildert, zet je volgens haar de onderdrukten in een negatief daglicht. ‘Tegenslagen’ worden dan gezien als bewijs van een slecht gevoerde strijd, in plaats van als een gevolg van onderdrukkende structuren. Vergès plaatst dekoloniaal feministisch protest daarom binnen een cyclisch tijdsregime van het alledaagse. Evenzeer zijn bij de chronologie van het schoonmaakwerk ‘overwinning’ of ‘nederlaag’ de juiste woorden om te gebruiken. Het is waar dat de contractuele situatie van het schoonmaakwerk op de LUCA-campus weinig is verbeterd. Insourcing is nog steeds geen echt onderwerp van discussie. Toch werden stappen gezet in de richting van meer zichtbaarheid, inspraak en een betere bescherming van hun banen. De schoonmakers kwamen in de historiek ook minder naar voor als kwetsbare slachtoffers, bijvoorbeeld doordat de recente schoonmaakassemblees er ook in beschreven werden.

Uiteindelijk draait de kwestie van verantwoordelijkheid in het licht van academische kennisextractie niet enkel om de manier waarop men zijn of haar positionaliteit erkent, maar vooral om hoe die positie het gesprek structureert en wat er verandert als gevolg van de eigen tussenkomst. Hoewel ook Sara Ahmed (2012) erkent dat institutionele verandering vaak precies met dergelijke inspanningen begint, bestaat het risico terecht te komen in de betreurenswaardige situatie dat men arbeidsomstandigheden draaglijker maakt zonder ze daadwerkelijk te veranderen. Ahmed beschouwt diversiteitswerk in die zin als een fenomenologische praktijk: “not simply generating knowledge about institutions but generating knowledge of institutions in the process of attempting to transform them” (Ahmed, 2012: 173). In tegenstelling tot Paulo Freire stelt Ahmed dus dat het niet gaat om kennis die tot transformatie leidt, maar dat je transformerende praktijken als een vorm van kennisarbeid moet beschouwen. De centrale vraag wordt dan wat documenten, zoals de geschiedenis van schoonmaakwerk, in het heden teweegbrengen of hoe ze de condities veranderen die het schoonmaakwerk precair maken. Op die manier wordt voorkomen dat documenten zoals de geschiedenis van schoonmaakwerk ‘niet-performatieve’ taal worden, vergelijkbaar met diversiteitsbeleidsdocumenten die enkel bestaan ten behoeve van een auditcultuur.

Het verhaal van het schoonmaakwerk kon daarom niet zonder legitimerende acties, zoals het betrekken van vakbonden. Er werden stappen gezet richting een betere bescherming van banen en er vonden gesprekken plaats met centrale facilitaire managers en ondersteunende sociale organisaties. Om het voortdurende tijdsgebrek waarmee de schoonmaaksters geconfronteerd werden aan te pakken, vroegen we onderzoeksfinanciering aan zodat de schoonmakers een vrijwilligersvergoeding konden ontvangen.

Uiteindelijk betekende dit proces ook dat onderwijs, onderzoek en activisme nauwelijks van elkaar gescheiden konden worden, al was het maar omdat het organiseren bijzonder veel tijd in beslag nam. Het verhaal van het schoonmaakwerk confronteert de academische instelling dan ook met de manier waarop zij de grenzen tussen artistiek werk, academisch werk en schoonmaakwerk structureert. Wanneer de schoonmakers bijvoorbeeld in de geschiedenis vermelden dat zij de kleding van studenten kopieerden of zelf als textielontwerpers werkten, impliceert dit een gelijkwaardigheid tussen artistiek werk en schoonmaakwerk, waardoor de academie gedwongen wordt zichzelf te herdenken. Schrijven over onderhoudswerk kan met andere woorden niet anders dan de spanningen zichtbaar maken die voortvloeien uit het benaderen van institutioneel organiseren als academische kennisproductie.

Welkom schoonheid

Het traject dat we als docenten de voorbije jaren met heel wat actoren en participanten aangingen, leidde niet tot heroïsche breuklijnen van verzet en verandering. Het bestond eerder uit de tijd nemen die je niet hebt — zowel als docent als schoonmaker, zij het vanuit verschillende posities — en telkens opnieuw gesprekken aangaan met nieuwe schoonmakers, leidinggevenden en studenten. Deze ontmoetingen en wisselwerkingen maakten het mogelijk anders te zien, horen en aan te voelen – wat leidde tot verschuivingen en ruimtes van weerstand. Het traject initieerde een vorm van sluimerend verzet, waarin zorg en gelijkheid niet louter als theoretische ideeën, abstracte waarden of agitatorische slogans door de campus resoneren, maar als gedeelde praktijken worden ervaren.

Wat begon als een onderzoek naar schoonmaakarbeid in de kunstschool, leek verrassend genoeg ook het begrip schoonheid opnieuw te introduceren binnen de academie. Met schoonheid wordt niet de sublieme schoonheid of modernistische harmonie bedoeld, maar eerder een lokale, fragiele en relationele eigenheid.

Schoonheid staat dan niet los van het opzetten van zorgstructuren en wederzijdse erkenning. Nieuwe beelden (verbeeldingen) en daadwerkelijke verschuivingen grijpen hier in elkaar. Schoonheid licht op in ontmoetingen, zorg, gedeelde kwetsbaarheid en gezamenlijk ongemak. Geen verheven ideaal, maar een relationele kwaliteit die zich toont in het alledaagse en in verbonden handelen.

Het traject rond schoonmaakwerk draaide niet in de eerste plaats om initiëren of creëren, maar om het afstemmen op ritmes en ervaringen die voor de schoonmakers al lang dagelijkse realiteit waren, op steun- en zorgvormen waarop zij al vertrouwden. We werden geen vakbondsmedewerkers, en de schoonmakers werden evenmin kunstenaars, maar we probeerden wel aandachtig te blijven voor de esthetische, psychosociale en institutionele fricties die opdoken — en die als oriëntatie te gebruiken.

Misschien kunnen zulke handelswijzen, naast bezettingen, verstoringen en beraadslagingen, worden gezien als een andere manier van protest: een manier die toelaat om binnen een school of arts nieuwe vormen van zorg en gedeelde praktijk te laten ontstaan.

Bibliografie

Noten